Bác Toán Gốm

Trong khi cổ gốm thứ thiệt như Phùng Nguyên, Đông Sơn, Hán, Lý, Trần, Lê.. dường như chỉ để cho tôi thích thú mà không cần sở hữu, thì tôi gặp lại Bác Toán như gặp lại người thân của mình. Bác Toán là tay chơi đồ cổ cựu trào – đặc biệt là gốm cổ. Từng sở hữu bộ sưu tập gốm Việt, những đồ gốm Lý, Trần chỉ có thể xem lại đâu đó trong các sưu tập tư nhân bí mật.

Sau những đau đớn của ba lần bị khám và tước đồ cổ và nhiều sách quý - một đi không trở lại, Bác Toán dựng lò gốm ngay trong vườn nhà mình và tự tay mày mò phỏng lại những món đồ của các cụ nhà mình chỉ để thỏa mãn thú chơi đất. Khi tôi gặp lại bác Toán, mấy lò hộp đốt bằng than bác đã bỏ từ lâu. Bác chuyển sang dùng lò đốt bằng khí ga, dung tích cỡ hơn một khối để nung cho ổn định và đỡ gây ô nhiễm không khí vì dân cư xung quanh nhà bác bây giờ đã trở nên đông đúc so với trước kia. Xưởng gốm của bác tuân thủ nguyên tắc tối giản. Ngoài bác Toán, chỉ còn có thêm anh Cường "Cự Khối" là người thợ phụ duy nhất.

"Chơi với Đất" là việc không nhẹ nhàng chút nào. Ở đây, các khâu từ ngả đất, bàn xoay lên đòn, chuốt, moi, cắt gọt đến vẽ ám họa bằng que thép hay vẽ men sống bằng bút lông, nhúng hay phun men, Bác Toán vẫn thực hiện làm gốm theo phương pháp thủ công hoàn toàn. Lò của bác không nghỉ, làm liên tục vài chục năm, gần như cứ một đôi tháng, bác lại cho ra một lò gốm. Nhiều lò ra hỏng, bác cho đập bỏ để làm lại từ đầu. Những lò ra tốt, những Cái Được bác xếp kín mấy căn phòng. Hỏi đến bác bảo, ấy à, của khách lấy rồi. Gốm Toán Đầu Ô cứ thế đi vào nội thất của người sưu tập, hòa với nhịp cựa mình chuyển đổi của đô thị Hà Nội.

Đã trải qua không ít thất bại với lửa, đất và men, nhưng bằng tư duy thẩm mỹ trời cho, nắm bắt kỹ thuật tốt, hiểu về đặc tính của đất và lửa, và tuân thủ nguyên tắc độc bản, Bác Toán đã tạo dáng ra hàng loạt những tác phẩm với đủ các kích cỡ, đồ gốm cỡ lớn ra lò mà cốt không vỡ dập, hay sụt vỡ ngay trong quá trình nung. Men không bị sống hay bị trôi tượt hay chảy tràn, dính bám ngoài mong muốn. Mẻ Gốm ra lò đạt chuẩn từ Được đến Đẹp và gặp vẻ Đẹp Bất Ngờ của lửa nhiệt cao, của vị trí khi xếp chỗ mi lò là cả một công phu thể hiện tay nghề lão luyện. Nước men từ độc sắc bóng hay độc sắc men khô tới các tác phẩm mà kỹ thuật phủ men nhiều lớp đầy tìm tòi táo bạo, qua lửa chất men của gốm gây hiệu quả ấm áp, có sắc độ mà không bị lố, bị nhảm hay bị quá bóng bẩy ồn ào về mầu.

Gốm của bác Toán ra chất, đặc trưng gốm Việt từ thoáng nhìn tới khi ngắm kỹ. Qua tay người nghệ sỹ, các dòng Gốm Hán, Lý, Trần, Lê, Mạc... các loạt chân đèn, chum thạp , ấm, tống, tước, đèn dầu, đồ thờ, đủ 12 con Giáp, rồi thêm cả những Cá, Voi, Cóc, Rùa, Chim, bộ các con thú mẹ và con, bộ thú đực và cái, các phù điêu, các mặt nạ, nhiều mẫu mang hình tượng tượng trưng có tạo hình đặc sắc, không rườm rà, gây cảm giác cân bằng hoàn hảo. Loạt tượng Người hay tượng Cóc giao hoan có tính phồn thực hay đồ sinh thực khí đều được làm với phong cách riêng của người nghệ sĩ.

Xem lại phần đồ gốm bác Toán làm cho tôi sưu tập, thấy tất cả chỉ là đất qua lửa nhưng đã thấm đượm bao nhiêu mồ hôi và sức sáng tạo của người Nghệ sỹ. Từ gốm để dùng hàng ngày, gốm để bày thưởng ngoạn cho đến gốm dùng cho thờ phượng, chiêm bái, Gốm của bác Toán ấm áp, nó tỏa ra năng lượng khiến người sống trong không gian đó cảm thấy gần gũi, ngay từ khoảng cách xa hay đến gần để ngắm, ta bị thuyết phục và yêu khi nào chẳng biết. Bởi trong Gốm Nguyễn Toán có chứa đựng, có mang những âm hưởng xa xôi nhiều thế kỷ của gốm Việt cổ.

Tôi và những người bạn thân đôi khi nhắc đến bác Toán là luôn nhắc tới người luôn độc hành với gốm, ám ảnh với dấn thân làm gốm của bác. Bác làm ra những thứ đồ mà ta thấy: Tinh thần của tác giả này tựa như của Người Làm Gốm Xưa từ vài thế kỷ trước lặn lội trở lại đất này đời này, chỉ mong làm cho hết cái nghiệp mà mình phải trả cho sòng phẳng với thú vui của mình.

Số đồ gốm tôi may mắn giữ được để chơi chỉ là một phần rất nhỏ so với cả cuộc đời làm gốm của bác Toán. Nếu có dịp tôi mời bạn đến Something Gallery, ta cùng ngồi uống trà và ngắm đồ gốm của bác Toán – Toán Đầu Ô xem như những làn gió mát trong bao nhiêu cơ man thú sưu tập thưởng ngoạn mà trót yêu mến lại được có để yêu mến.